Pranayama:

II.49 tasmin sati śvasa praśvasayoh gativicchedah pranamayah

tasmin - w tym

sati - bycie

śvasa - wdech

praśvasa - wydech

gati - ruch, ścieżka, bieg, droga

vicchedah - zatrzymanie, zastopowanie, przerwanie

pranayamah (prana - oddech, siła witalna; ayamah - wzrost, wydłużenie i rozprzestrzenienie długości, szerokości i obwodu), kontrolowanie oddechu, rozprzestrzenianie siły życiowej lub energii witalnej poprzez regulowanie oddechu.

Pranayama to regulowanie wchodzącym i wychodzącym strumieniem oddechu, któremu towarzyszy zatrzymanie. Należy ją praktykować dopiero po osiągnięciu doskonałości w asanie.

Sutry II.49-53 opisują pranayamę i jej efekty.

Pranayama - czwarty element jogi - jest tym, czym serce dla ludzkiego ciała.

Warto zauważyć, że Patańdżali wyraźnie zaleca sadhace, aby wykonywać pranayamę dopiero po osiągnięciu doskonałości w asanie. Po raz pierwszy wskazuje kolejność przy wspinaniu się po drabinie jogi, podczas gdy nie zastrzegał takiego następstwa przy innych stopniach.

Zazwyczaj strumień oddechu jest niekontrolowany i nieregularny. Obserwacja tych odmian i skłanianie umysłu do kontrolowania wdechu, wydechu i zatrzymania zgodnie z regularnym, rytmicznym wzorcem jest pranayamą.

Prana to samoenergetyzująca siła, która wytwarza pole magnetyczne w formie Wszechświata i współgra z nim zarówno przy podtrzymywaniu jak i niszczeniu w celu dokonywania kolejnych aktów tworzenia. Utrzymuje ona przy życiu na wszystkich poziomach, zarówno każdą istotę jak i Wszechświat, działając jako energia fizyczna. Jako energia psychiczna jest ona czynna tam, gdzie umysł zbiera informacje; i jako energia intelektualna ze zdolnością rozróżniania, tam gdzie sprawdza się i filtruje informację. Ta sama prana działa jako energia seksualna, duchowa i kosmiczna. Wszystko co wibruje we Wszechświecie jest praną: ciepło, światło, grawitacja, magnetyzm, żywotność, moc, witalność, elektryczność, życie i duch - wszystkie one są przejawem prany. To kosmiczna osobowość obecna we wszystkich istotach żywych i w materii nieożywionej. Jest bogactwem życia i pierwotną przyczyna każdej aktywności.

Ta samoenergetyzująca się siła jest podstawą życia i świadomości. To ona stwarza wszystkie byty we Wszechświecie. Wszystkie istoty są z niej zrodzone i żyją dzięki niej. Gdy umierają, ich indywidualny oddech rozpuszcza się w oddechu kosmicznym. Prana jest nie tylko osią koła życia, ale i jogi. Wszystko jest w niej osadzone. Umożliwia życie, tworząc słońce, księżyc, chmury, wiatr, deszcz, ziemię i wszystkie formy materii. Jest ona zarówno bytem (sat) jak i nie-bytem (asat). Każda rzecz czy też istota, wliczając człowieka, znajduje w niej schronienie. Prana jest podstawową energią i źródłem wszelkiego poznania.

Prana (energia) i citta (świadomość) są w nieustannym wzajemnym kontakcie. Są jak bliźniaki. Prana skupia się tam, gdzie znajduje się citta, a citta tam, gdzie jest prana. Teksty jogi mówią, że jak długo oddech pozostaje spokojny, prana jest spokojna i dzięki temu citta jest spokojna. Wszystkie rodzaje wibracji i poruszeń dobiegają końca, gdy prana i citta są zrównoważone i wyciszone.

Jogini badali powiązania między oddechem a świadomością i zalecili praktykę pranayamy w celu zrównoważenia energii i świadomości.

Słowo pranayama składa się z dwóch elementów: prana i ayama. Prana jest energią, która powstaje, gdy samoenergetyzująca się siła przenika ciało. Ayama oznacza prostowanie, wyciąganie, rozszerzanie, długość, szerokość, regulowanie, wydłużanie, powściąganie i kontrolę. Gdy samoenergetyzująca siła przenika ciało i towarzyszy temu rozciąganie, rozszerzanie oraz kontrola - jest to pranayama.

W Śrimad Bhagavatam znajdujemy opowieść o tym, jak dzięki ubijaniu oceanu uzyskano ?nektar nieśmiertelności?. Historia ta, jak będzie można zrozumieć z wplecionych wyjaśnień, symbolizuje procesy zachodzące w ludzkim ciele w trakcie praktyki pranayamy.

Aniołowie (deva) zaniepokojeni rosnącą mocą demonów (asura), obawiając się, że zło zdominuje dobro, zwrócili się po pomoc do Bogów - Śiwy, Brahmy i Indry, a ci z kolei do Boga Wisznu - obrońcy Wszechświata.

Wisznu zasugerował ubijanie oceanu, w celu wydobycia ukrytego w nim nektaru nieśmiertelności (amrta). Doradził aniołom, aby porozmawiały z demonami o działaniu nektaru i przekonały ich do wspólnego ubijania oceanu. On natomiast uczyni resztę.

Aniołowie i demony postanowiły, że użyją Góry Meru jako narzędzia do ubijania, a Boga Adiśeszę - węża będącego łożem Wisznu - jako liny do obkręcania góry.

Zebrano rośliny, pnącza, rozmaite trawy oraz zioła i wrzucono do oceanu jako surowce, które będzie można ubijać, aby wyprodukować nektar życia.

(Według ayurvedy - tradycyjnej medycyny indyjskiej - ciało składa się z siedmiu składników (dhatu) oraz trzech przenikających płynów organicznych (dosa). Tych siedem składników tworzy ciało. Są nimi: mlecz (rasa), krew (rakta), mięśnie (mamsa), tłuszcz (meda), kości (asthi), szpik (majja), nasienie (śukra). Zapewniają one odporność ciała na infekcje i choroby. Ubija się je razem w trakcie pranayamy, aby wytworzyć nektar życia.

Góra Meru symbolizuje kręgosłup i działa jak tłuczek do ubijania oddechu w celu wytworzenia energii. Bóg Adiśesza symbolizuje susumnę (główny kanał energetyczny - przyp. tłum.) - jest to lina, która porusza lub kontroluje kręgosłup podczas oddychania. Głowa i ogon Adiśeszy symbolizują kanały energetyczne pingala i ida lub wznoszący i opadający ruch wdechu oraz wydechu.

W zachodniej terminologii medycznej ida odpowiada parasympatycznemu systemowi nerwowemu, pingala - sympatycznemu systemowi nerwowemu, natomiast susumna - centralnemu systemowi nerwowemu. Wdech i wydech są dwoma końcami centralnego systemu nerwowego - pręta, który ubija, aby wytworzyć energię, którą później magazynuje się w siedmiu centrach energetycznych kręgosłupa (cakra). Wdech i wydech ubijają wspólnie, aby wytworzyć energię witalną, znaną jako prana.)

Ale wróćmy do naszej opowieści. W trakcie ubijania Góra Meru zapadła się głęboko w oceanie i trzeba było przerwać pracę. Wówczas Wisznu wcielił się w żółwia (kurma), wpełzł pod górę i podniósł ją z dna oceanu. Teraz góra nie zapadała się już się i można było kontynuować ubijanie. W wyniku ubijania wyłoniły się liczne klejnoty, a ostatnim, który wynurzył się z oceanu, był nektar nieśmiertelności (amrta)

Dusza (atman) symbolizuje Wisznu, a ciało naturę (prakrti). Atman działa jak żółw, podnoszący i utrzymujący przeponę uniesioną do góry, pozwalając oddechowi wejść w kontakt z wewnętrznymi elementami ciała (ziemia, woda, ogień, powietrze i eter) oraz jego siedmioma składnikami (mlecz, krew, mięśnie, tłuszcz, kości, szpik, nasienie), a także z dziesięcioma rodzajami energii życiowej: prana, apana, samana, udana, vyana, naga, kurma, krkara, devadatta i dhanamjaya.

W wyniku kontaktu siedmiu składników i dziesięciu energii życiowych oraz z pomocą kręgosłupa, oddechu i duszy wytwarza się w ciele eliksir siły życiowej. Jako że prana jest samoenergetyzującą siłą, dzięki procesowi pranayamy, nabiera więcej mocy.) Prana jest znana obecnie jako bioenergia.

Pierwszą rzeczą jaka wyłoniła się z oceanu była trucizna zwana halahala. Połknął ją Śiwa, który jako jedyny był w stanie ją wchłonąć. Halahala symbolizuje usuwanie toksyn w trakcie wydechu.

Surowcem do wytwarzania eliksiru życia jest pięć podstawowych elementów. Ziemia jest podstawą do wytwarzania, a eter rozprowadza energię. Powietrze jest aktywne w procesie wdychania i wydychania. Miesza ono i łączy elementy wody oraz ognia, które z natury są sobie przeciwstawne, w wyniku czego powstaje energia elektryczna znana jako siła życiowa. W sanskrycie nosi ona nazwę ojas - duchowy blask.

Wytwarzanie i rozprowadzanie prany w ludzkim ciele można porównać do produkowania i działania energii elektrycznej. Stojąca woda jest pozbawiona energii, a woda płynąca posiada dynamiczną, dającą życie siłę. Woda, która porusza się z minimalną siłą nie jest w stanie wytworzyć elektryczności. Dzięki zbudowaniu zbiornika, woda spada na turbiny, które wirują z prędkością i siłą, niezbędną do wyprodukowania energii. Energia spadającej wody lub pary pod ciśnieniem porusza turbinami wewnątrz pola magnetycznego, co wytwarza prąd. Moc jest wzmacniana lub zmniejszana przez transformatory, które regulują napięcie lub przepływ. Następnie przesyła się ją przewodami, aby oświetlać miasta i poruszać maszyny. Prana jest jak spadająca woda lub para pod ciśnieniem.

Obszar gardła jest polem magnetycznym. Praktyka pranayamy działa tak jak obracanie turbiny i przesyła pobraną energię do najodleglejszych komórek płuc, aby wytwarzały energię wewnętrzną. Energia ta magazynowana jest w cakrach, które są umiejscowione w kręgosłupie i działają jak transformatory. Energia wytworzona w gardle jest przesyłana przez cakry w górę lub w dół i rozprowadzana po całym ciele liniami przesyłowymi systemu krążenia i nerwowego.

Jogini odkryli i udoskonalili pranayamę, chcąc w pełni wykorzystać tę pobieraną energię do utrzymywania całego organizmu w optymalnej sprawności i harmonii.

W pranayamie błona membran śluzowych nozdrzy filtruje i oczyszcza oddech podczas wdechu. Wydech daje systemowi wystarczającą ilość czasu do wchłonięcia pobieranej energii tak, aby oddech mógł zmieszać się z krwią. Ta oczyszczona krew, pełna substancji chemicznych i hormonów nosi nazwę ?element pełen klejnotów? lub klejnot krwi (ratna purita dhatu)

Pełne wykorzystanie absorbcji i reabsorbcji energii umożliwia przeżycie stu lat w doskonałym zdrowiu fizycznym, z jasnym umysłem i równowagą ducha. Oto dlaczego praktykę pranayamy uważ się za wielką naukę i sztukę. (...)

II.50 bahya abhyantara stambha vrttih deśa kala samkhyabhih paridrstah dirgha suksmah

bahya - zewnętrzny

abhyantara - wewnętrzny

stambha - powściągnięcie, wstrzymanie, przerwa

vrttih - ruch

deśa - miejsce

kala - czas, trwanie

samkhyabhih - liczba, precyzja, dokładność, refleksja, rozwaga

paridrstah - regulowany, odmierzony

dirgha - wydłużony co do miejsca i czasu, rozszerzenie, pełny

suksmah - subtelny, miękki, znikomy, delikatny, wrażliwy

W pranayamie są trzy ruchy: wydłużony i delikatny wdech, wydech oraz zatrzymanie; wszystkie regulowane z precyzją co do czasu trwania i miejsca.

Pierwsze trzy rodzaje pranayamy to: uregulowany wdech, wydech i zatrzymanie; adept powinien wykonywać je, wydłużać i wysubtelniać zgodnie ze swoimi możliwościami. Elementy oddechu należy obserwować zwracając uwagę na miejsce (deśa), oznaczające tutaj klatkę piersiową, długość oddechu (kala) i precyzję (samkhya).

W pranayamie są dwa rodzaje zatrzymania oddechu. Jest to przerwanie strumienia oddechu po wdechu lub po wydechu. Ruchy oddechu i przerwa pomiędzy nimi są regulowane i przedłużane zależnie od pojemności płuc (deśa), czasu trwania i wymierzonej regulacji oddechu (kala) oraz stopnia wysubtelnienia i delikatności (samkhya) adepta. Mistrzostwo osiąga się dzięki praktykowaniu w harmonii, z rytmiczną regulacją (paridrsta). Skupienie na regulacji oddechu (prana vrtti), wydechu (bahya vrtti), wdechu (antara vrtti) i zatrzymania (stambha vrtti) nosi nazwę sabija (z zalążkiem), jako że uwaga jest skierowana na sam oddech.

Wdech porusza się od duszy ku świadomości. Jako że kosmiczna inteligencja (mahat) jest pierwszym przejawem aktywności natury, jej indywidualny odpowiednik - citta - działa, aby pobudzić duszę do aktywności. Wdech wykonuje się w celu dotknięcia pięciu powłok ciała: anandamaya, vijnanamaya, manomaya, pranamaya i annamaya lub elementów: akaśa, vayu, tej, ap i prthvi (wydech dotyka ich w odwrotnej kolejności) - objęcie ich wdechem jest ewolucją duszy lub wyniesieniem purusy. Gdy dusza wchodzi w kontakt z ciałem fizycznym, wdech staje się pełny. Teraz purusa łączy się w uścisku z prakrti. Wydech porusza się od ciała zewnętrznego do duszy, powłoka za powłoką. Jest to inwolucja lub zstępowanie prakrti, aby spotkać swego Pana - purusę. O ile wdech jest boskim zjednoczeniem purusy z prakrti, to wydech jest zjednoczeniem prakrti z purusą. Zatrzymanie wdechu to antara kumbhaka, a wydechu to bahya kumbhaka. Antara kumbhaka pogłębia uświęcenie purusy (svarupa pratistha), a bahya kumbhaka uwalnia od czterech celów życia (purusartha śunya). (Zob. IV.34.)

II.51 bahya abhyantara visaya aksepi caturthah

bahya - zewnętrzny

abhyantara - wewnętrzny

visaya - obszar, sfera, przedmiot, odniesienie, cel, zakres

aksepi - ominąć, przeciągnąć, przekroczyć, przewyższać

caturthah - czwarty

Czwarty stopień przewyższa zewnętrzną i wewnętrzną pranayamę i przejawia się jako bezwysiłkowy i nie-rozmyślny.

Czwarty stopień pranayamy sięga poza regulowanie lub modulowanie strumieniem oddechu i zatrzymaniem, wykraczając poza metodę opisaną w poprzedniej sutrze. Jest to stan podobny do kevala kumbhaka, o którym jest mowa w tekstach hatha yogi oraz w upanisadach jogicznych.

Ten rodzaj pranayamy osiąga się z chwilą, gdy oddech porusza się bez udziału woli lub wysiłku. Poruszenia umysłu i świadomości ustają. Strumień energii witalnej, rozum i świadomość zostają unieruchomione, z wyjątkiem wrażeń podświadomych. Jest to podobne do virama pratyayi opisanej w sutrze I.18. Doświadcza się stanu przerwy, zarówno w oddechu jak i umyśle. Wytryska z tego nowe przebudzenie, a światło rozumu z mocą penetruje najgłębszą istotę sadhaki.

Jako że ten stopień nie zawiera ograniczeń, wykracza poza zakres ruchów opisanych w pranayamach sutry II.50. Jest to nirbija (bez zalążka) pranayama.

II.52 tatah ksiyate prakaśa avaranam

tatah - w wyniku tego, wtedy

ksiyate - zniszczony, rozpuszczony

prakaśa - światło

avaranam - przesłaniający

Pranayama usuwa zasłonę przesłaniającą światło poznania i zwiastuje świt mądrości.

Praktyka pranayamy niszczy iluzję, którą tworzą: niewiedza, żądza i ułuda, zaciemniające rozum; a także pozwala jaśnieć wewnętrznemu światłu mądrości. Tak jak podmuch wiatru rozprasza chmury przesłaniające słońce, tak pranayama rozwiewa chmury, które zakrywają światło rozumu.

W upanisadzie Yoga Chudamani jest powiedziane, że nie ma wyższej praktyki niż pranayama. Mówi się, że jest najwyższym poznaniem (mahavidya), królewską ścieżką ku pomyślności, wolności i szczęściu.

II.53 dharanasu ca yogyata manasah

dharanasu - do koncentracji

ca - i

yogyata -zdolność, właściwość, odpowiedniość, trafność, możność, zdatność

manasah - umysł

I umysł staje się zdolny do koncentracji.

Pranayama jest nie tylko instrumentem wyciszającym umysł, lecz także bramą do koncentracji (dharana).

Z chwilą, gdy dzięki praktyce pranayamy zstępuje nowe światło poznania, umysł staje się zdolny zmierzać ku urzeczywistnieniu duszy.

Wynika stąd jasno, że sadhaka, który początkowo musiał się zmagać, by wzrastać na ścieżce jogi, przestrzegając samodyscypliny i studiując, odkrywa teraz, że jego wysiłki przemieniły się w naturalny zapał do kontynuowania sadhany.

tłum. Konrad Kocot

"Light on the Yoga Sutras of Patanjali" B.K.S. Iyengar

wyd. Harper Collins Publishers, 1993